Lufta e padukshme: Washingtoni synon bankat, Teherani kërkon t’i ikë dollarit
Përplasja mes Shteteve të Bashkuara dhe Iranit nuk po zhvillohet më vetëm me anije, raketa dhe kontrollin e Ngushticës së Hormuzit. Një front tjetër, shumë më pak i dukshëm, por potencialisht po aq i rëndësishëm, është hapur në sistemin financiar ndërkombëtar.
Washingtoni po përpiqet t’ia ndërpresë Iranit kanalet financiare që e mbajnë tregtinë e tij të lidhur me botën, ndërsa Teherani po përshpejton përpjekjet për të zvogëluar varësinë nga dollari amerikan dhe për të ndërtuar mekanizma alternativë pagesash përmes BRICS-it, Rusisë dhe partnerëve të tjerë.
Sekretari amerikan i Thesarit, Scott Bessent, ka paralajmëruar se SHBA-ja pritet të shpallë sanksione të reja dytësore pothuajse çdo javë, me bankat në vijën e parë të goditjes.
Mesazhi është i drejtpërdrejtë: institucionet financiare që mbajnë para iraniane apo ndihmojnë Teheranin të kryejë transaksione mund të rrezikojnë qasjen e tyre në sistemin financiar të bazuar në dollar.
Washingtoni tashmë ka ndërmarrë masa ndaj institucioneve dhe rrjeteve financiare jashtë Iranit dhe po u kërkon vendeve të tjera t’i reduktojnë marrëdhëniet ekonomike me Teheranin.
TEHERANI PËRGJIGJET: “KEMI VALUTË DHE KEMI MJAFT”
Vetëm sot, më 1 shtator, guvernatori i Bankës Qendrore të Iranit, Abdolnaser Hemmati, u përgjigj publikisht presioneve amerikane.
Ai deklaroi se Irani ka rezerva të mjaftueshme valutore dhe se Banka Qendrore është e gatshme të injektojë deri në 2 miliardë dollarë në tregun valutor për të qetësuar luhatjet e fundit.
“Po i them Presidentit të Shteteve të Bashkuara: Irani ka valutë dhe ka mjaft”, deklaroi Hemmati.
Megjithatë, vetë shifrat tregojnë se presioni është serioz. Riali iranian ra gjatë gushtit në nivel rekord, duke kaluar pragun psikologjik prej 2 milionë rialësh për një dollar, ndërsa inflacioni vjetor arriti në rreth 66 për qind në korrik.
Presidenti iranian Masoud Pezeshkian ka pranuar gjithashtu se tregtia e jashtme e vendit është goditur rëndë, me një rënie të raportuar deri në 35 për qind, të cilën Teherani ia atribuon sanksioneve dhe bllokadës detare.
IRANI KËRKON DALJEN NGA “AUTOSTRADA E DOLLARIT”
Pikërisht këtu hyn de-dollarizimi.
Në vend që të përpiqet vetëm t’u mbijetojë sanksioneve amerikane, Teherani po kërkon të ndërtojë rrugë financiare ku dollari dhe infrastruktura financiare perëndimore të kenë sa më pak ndikim.
Irani ka paralajmëruar se synon t’i bashkohet New Development Bank, banka e krijuar nga vendet e BRICS-it. Guvernatori Hemmati ka thënë se Teherani dëshiron të zgjerojë tregtinë në monedhat kombëtare dhe po kërkon marrëveshje monetare dypalëshe dhe trepalëshe me shtetet e BRICS-it.
Banka e BRICS-it, megjithatë, ende nuk e ka konfirmuar zyrtarisht përfundimin e anëtarësimit të Iranit.
Teherani ka shkuar edhe një hap më tej duke propozuar krijimin e një “korridori financiar të pavarur të BRICS-it”, që do të lidhte sistemet kombëtare të pagesave dhe do të zgjeronte përdorimin e valutave vendase në transaksionet ndërkufitare. Propozimi është bërë publik nga Banka Qendrore iraniane gjatë takimeve financiare të BRICS-it në Indi.
RUSIA TASHMË I KA HAPUR NJË DERË IRANIT
Moska dhe Teherani kanë punuar prej vitesh për ndërtimin e mekanizmave financiarë jashtë sistemit perëndimor.
Sistemi iranian i pagesave Shetab është lidhur me sistemin rus Mir, duke u mundësuar iranianëve përdorimin e kartelave në Rusi. Marrëveshja strategjike 20-vjeçare Rusi–Iran parashikon gjithashtu bashkëpunim të drejtpërdrejtë ndërbankar dhe përdorimin e instrumenteve kombëtare financiare.
Edhe Kina mbetet jetike për Teheranin. Ajo ka qenë blerësja dominante e naftës iraniane; sipas të dhënave të Reuters, më shumë se 80 për qind e eksporteve iraniane të naftës gjatë vitit 2025 përfunduan në Kinë. Kjo e bën Pekinin njëkohësisht shpëtim financiar për Iranin dhe objektiv potencial të presionit amerikan.
LUFTA E PARASË
Kështu, përplasja SHBA–Iran ka krijuar dy fronte që zhvillohen paralelisht.
Në Hormuz luftohet për kontrollin e një prej korridoreve më të rëndësishme energjetike të botës.
Në sistemin financiar luftohet për kontrollin e rrjedhës së parave.
Irani kërkon më shumë tregti në rial, yuan, rubla dhe valuta të tjera kombëtare, si dhe mekanizma alternativë të BRICS-it.
Washingtoni, në anën tjetër, po përdor armën më të fuqishme financiare që disponon: qasjen në dollar dhe në sistemin bankar amerikan.
Dhe pikërisht këtu qëndron paradoksi iranian: sa më shumë që SHBA-ja e përdor dollarin si instrument presioni, aq më shumë Teherani ka arsye të kërkojë largimin prej tij. Por sa më i dobët të bëhet riali dhe sa më shumë të goditet tregtia iraniane, aq më e vështirë bëhet realizimi i këtij de-dollarizimi.
Beteja në Hormuz mund të shihet në radarë. Lufta bankare jo. Por pyetja është se cila prej tyre mund ta detyrojë e para kundërshtarin të tërhiqet?
