KYIV — Lufta me Rusinë, pasiguria rreth anëtarësimit të Ukrainës në NATO dhe debatet mbi garancitë afatgjata të sigurisë kanë rikthyer një pyetje që për dekada dukej e mbyllur: a mund të kërkojë Ukraina përsëri një mburojë bërthamore?
Historia e bën këtë debat veçanërisht të ndjeshëm. Pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik më 1991, në territorin ukrainas mbeti arsenali i tretë më i madh bërthamor në botë: rreth 1.900 koka strategjike dhe mijëra armë taktike sovjetike. Megjithatë, armët ishin pjesë e sistemit sovjetik dhe Ukraina nuk kishte kontroll të plotë operacional mbi to. Deri në vitin 1996, të gjitha kokat bërthamore ishin transferuar në Rusi dhe Ukraina ishte bërë shtet pa armë bërthamore në kuadër të Traktatit për Mospërhapjen e Armëve Bërthamore. The Nuclear Threat Initiative
Në këmbim, Memorandumi i Budapestit i vitit 1994 i dha Ukrainës garanci sigurie nga Rusia, Shtetet e Bashkuara dhe Mbretëria e Bashkuar, përfshirë respektimin e sovranitetit dhe kufijve të saj.
Pushtimi rus i Krimesë në vitin 2014 dhe më pas invazioni në shkallë të plotë i vitit 2022 e transformuan atë marrëveshje në një prej argumenteve kryesore të Kyiv-it: Ukraina hoqi dorë nga armët bërthamore, por garancitë politike nuk e penguan Rusinë ta sulmonte.
Zelensky: NATO ose garanci reale
Debati shpërtheu veçanërisht në tetor 2024, kur Volodymyr Zelensky shpjegoi një bisedë të tij me Donald Trumpin.
Logjika që ai paraqiti ishte se Ukraina historikisht kishte pasur dy alternativa për sigurinë: një mburojë bërthamore ose përfshirjen në një aleancë të fuqishme si NATO.
Por Zelensky më pas reagoi ndaj raportimeve se Ukraina po përgatitej për riarmatim bërthamor.
Në konferencën e përbashkët me Sekretarin e Përgjithshëm të NATO-s, Mark Rutte, ai deklaroi qartë se Ukraina nuk po ndërton armë bërthamore dhe se argumenti i tij lidhej me dështimin e garancive të Memorandumit të Budapestit dhe nevojën për anëtarësim në NATO. NATO
Edhe Rusia reagoi atëherë. Vladimir Putin deklaroi se Moska nuk do ta lejonte Ukrainën të siguronte armë bërthamore, megjithëse Zelensky kishte sqaruar se Kyiv-i nuk kishte një program të tillë. Reuters
Debati rikthehet nën presidencën Trump
Rikthimi i Presidentit Donald Trump në Shtëpinë e Bardhë i dha debatit një dimension të ri.
Një analizë e Foreign Policy pas zgjedhjeve amerikane të vitit 2024 argumentonte se, nëse anëtarësimi në NATO mbetet i paarritshëm dhe garancia amerikane dobësohet, çështja e parandalimit bërthamor mund të rikthehet në debatin strategjik ukrainas. Ky ishte argument i një analisti, jo politikë e shpallur e qeverisë ukrainase. Foreign Policy
Konteksti i vitit 2026 e ka bërë çështjen edhe më të ndjeshme. Evropa po zhvillon një debat shumë më të gjerë mbi mbrojtjen bërthamore të kontinentit, ndërsa NATO ka konfirmuar se parandalimi bërthamor mbetet pjesë themelore e strategjisë së saj. NATO
Rusia ngriti akuza të reja në 2026
Në shkurt 2026, inteligjenca e jashtme ruse pretendoi se Ukraina po përpiqej të siguronte armë bërthamore me ndihmën e Britanisë dhe Francës.
Por Moska nuk paraqiti prova publike, ndërsa Ukraina, Franca dhe Mbretëria e Bashkuar i hodhën poshtë akuzat. Parisi i quajti ato dezinformim, ndërsa Kyiv-i ritheksoi respektimin e detyrimeve ndërkombëtare për mospërhapjen bërthamore. Reuters
Ky qëndrim vazhdoi edhe në prill 2026, kur Ukraina mori pjesë në Konferencën e Rishikimit të Traktatit për Mospërhapjen e Armëve Bërthamore në New York. mfa.gov.ua
Pra, aktualisht pyetja “A do të bëhet Ukraina përsëri fuqi bërthamore?” është shumë më tepër një debat mbi të ardhmen e arkitekturës së sigurisë evropiane sesa një program i konfirmuar ukrainas.
Por precedenti ukrainas ka një peshë të jashtëzakonshme: një shtet që dikur kishte mijëra armë bërthamore në territorin e tij hoqi dorë prej tyre duke kërkuar siguri në këmbim — dhe dekada më vonë u pushtua nga një prej vendeve që kishte nënshkruar garancitë.
Pikërisht kjo është arsyeja pse pyetja vazhdon të rikthehet.
