Një plan paqeje i SHBA-së e ka vënë ish-kryeministrin britanik Tony Blair, në ballë të përpjekjeve për t’i dhënë fund luftës Izrael-Hamas në Gaza.
Ndërsa trashëgimia e tij në Lindjen e Mesme është e diskutueshme, veçanërisht duke pasur parasysh rolin e tij në futjen e Mbretërisë së Bashkuar në luftë si pjesë e pushtimit të Irakut të udhëhequr nga SHBA-të në vitin 2003, ka një vend ku ai nderohet si hero: Kosova.
Si kryeministër, Blair së bashku me presidentin e atëhershëm të SHBA-së, Bill Clinton, luajti një rol kyç në krijimin e një koalicioni ndërkombëtar që kreu sulme ajrore në vitin 1999 për t’i dhënë fund shtypjes së presidentit jugosllav Slobodan Millosheviç ndaj shqiptarëve etnikë në Kosovë që kërkonin pavarësi.
Popullariteti i Blair në Kosovë u rrit ndjeshëm pas luftës, duke çuar madje në shfaqjen e një emri të ri për djemtë: Tonibler, drejtshkrimi fonetik i emrit të Tony Blair në shqip.
Tonibler Gashi, një student 24-vjeçar i mjekësisë në Prishtinë, tha se është krenar për emrin e tij.
“Prindërit e mi donin të simbolizonin mirënjohjen dhe respektin ndaj njeriut të madh, i cili pa të… nuk do të ishim këtu duke folur shqip në Kosovë”, tha ai.
Por nëse suksesi i Blair në Kosovë mund të përsëritet në mjedisin shumë më kompleks dhe të paqëndrueshëm të Gazës, mbetet thellësisht i diskutueshëm.
Plani i Presidentit të SHBA-së, Donald Trump, për Gazën parashikon që Blair të drejtojë potencialisht një autoritet ndërkombëtar kalimtar, “Bordi i Paqes”, i cili do të kryesohej nga vetë Trump dhe do të qeveriste territorin palestinez.
Organi i propozuar do të kombinonte ekspertizën ndërkombëtare, teknokratët, zyrtarët e OKB-së dhe përfaqësuesit palestinezë, dhe do të funksiononte nën një mandat të OKB-së.
Kjo trupë synon të mbikëqyrë rindërtimin, sigurinë, ndihmën humanitare dhe themelet për struktura më të përhershme qeverisëse.
Kritikat nga palestinezët, shtetet arabe dhe studiuesit ndërkombëtarë të së drejtës, përqendrohen në të kaluarën kontraverse të Blair, veçanërisht në mbështetjen e tij për Luftën në Irak.
Ata gjithashtu kanë shprehur shqetësime në lidhje me sovranitetin.
Të enjten, Izraeli dhe Hamasi ranë dakord për një pauzë në luftën e tyre shkatërruese dyvjeçare dhe lirimin e pengjeve të mbetura në këmbim të të burgosurve palestinezë.
Blair nuk është i panjohur me Lindjen e Mesme. Ai kaloi tetë vjet duke shërbyer si i dërguar i Kuartetit të Lindjes së Mesme, duke punuar për të promovuar paqen midis Izraelit dhe palestinezëve, përpara se të jepte dorëheqjen në vitin 2015.
Dorëheqja e tij u pa si një pasqyrim i gjendjes së mjerueshme të përpjekjeve për paqe që u përkeqësua më tej nën qeverinë e kryeministrit izraelit Benjamin Netanyahu.
Një moment përcaktues për Kosovën në vitet 1998-99
Në Kosovë, Blair dhe Clinton udhëhoqën një fushatë 78-ditore sulmesh ajrore të NATO-s që e detyroi Millosheviqin të tërhiqte trupat e tij dhe t’ia dorëzonte kontrollin e asaj që atëherë ishte një provincë e Serbisë Kombeve të Bashkuara dhe NATO-s.
Më shumë se 13,000 njerëz, kryesisht shqiptarë etnikë, vdiqën gjatë luftës së viteve 1998-99.
“Lufta për Kosovën nuk ishte vetëm për të gjithë ne, përfshirë vendin tim, të cilët besojmë se liria dhe drejtësia ia vlen të ngrihemi dhe, nëse është e nevojshme, të luftojmë për to”, tha Blair në qershor 2024, në 25-vjetorin e përfundimit të luftës.
Shumë kosovarë e lidhin Blair-in me ndërhyrjen ushtarake që ndaloi mizoritë masive dhe e shohin atë si një nga udhëheqësit më të fortë perëndimorë që mbështet përpjekjet politike për gjendjen e vështirë të Kosovës.
Ai admirohet gjithashtu për mbështetjen e tij ndaj rindërtimit të pasluftës dhe ndërtimit të institucioneve të Kosovës.
Një Mision i Kombeve të Bashkuara në Kosovë, ose UNMIK, i udhëhequr fillimisht nga diplomati francez Bernard Kouchner, qeverisi Kosovën deri në vitin 2008, kur ajo shpalli pavarësinë.
Shtetet e Bashkuara dhe pjesa më e madhe e Perëndimit e njohin pavarësinë e Kosovës, por jo Serbia apo aleatët e saj Rusia dhe Kina.
Disa në Kosovë shprehin admirim për punën e Blair në vendin ballkanik dhe optimizëm të kujdesshëm se përvoja e tij mund t’i shërbejë mirë Gazës.
“Do t’i kërkoja të ishte po aq i drejtpërdrejtë dhe po aq respektplotë për kauzën humanitare të Gazës sa ishte me ne”, tha Gashi, studenti i mjekësisë i emëruar sipas ish-kryeministrit britanik.
Bashkim Fazliu, i Fondacionit “Ne e Kujtojmë Tony Blair”, tha se pa udhëheqjen e Blair, “ne thjesht do të zhdukeshim nga Kosova”.
Fondacioni u krijua në vitin 2023 kur statuja e Blair u ngrit në qytetin jugor të Ferizajt, 40 kilometra në jug të kryeqytetit, Prishtina.
Një shesh në Ferizaj u emërua gjithashtu Tony Blair.
Shumë rrugë, sheshe ose buste janë emëruar ose janë ngritur për nder të Clinton dhe të ish-Sekretares së Shtetit, Madeleine Albright.
“Pra, ndoshta kjo është pjesa e fundit që ai dëshiron ta zgjidhë në botë. Dhe, besoj se ai mundet, nëse do t’i jepet kjo mundësi”, tha Fazliu.
Paralele, dallime dhe sfida kryesore
Si në planin e Kosovës ashtu edhe në atë të propozuar për Gazën, i vihet theks i fortë përfshirjes ndërkombëtare në ndalimin e mizorive, mbrojtjen e civilëve, rindërtimin e infrastrukturës dhe hedhjen e themeleve për një qeverisje të qëndrueshme.
Megjithatë, Blair është një figurë polarizuese në botën arabe. Skepticizmi është i lartë nëse udhëheqja e jashtme nën të mund të shihet si paternaliste apo si minuese e vetëvendosjes palestineze.
Vlora Çitaku, një ish-diplomate që përfaqësonte Kosovën në OKB, e konsideroi Blair-in “personin më të përshtatshëm” për të ndihmuar në udhëheqjen e tranzicionit të pasluftës në Gaza.
“Z. Blair ka diçka që i mungon dhe i duhet lidershipit në botë sot: guxim dhe empati”, tha ajo.
Veton Surroi, politikan kosovar, i cili ishte pjesë e bisedimeve të paqes të vitit 1999 që i dhanë fund luftës, tha se roli i Blair në Gaza duhet të ngjajë me atë të Kouchner në Kosovë, “si dikush që zhvillon vazhdimisht marrëdhënie brenda shoqërisë që do ta çojnë atë shoqëri drejt më shumë përgjegjësie”.
“Do të doja që Tony Blair të kishte të njëjtën thellësi dhe të njëjtin angazhim në Gaza siç ka pasur në Kosovë”, tha ai.
